12  Орман тұқым шаруашылығы  
 
  Генетикалық – селекциялық негізінде ұйымдастырылатын орман тұқым шаруашылығына база болатын ең жақсы екпе ағаштары, оларды селекциялық есептеулер жүргізгенде бөледі. Селекциялық есептеулерді піскен, пісіп келе жатқан және табиғи орта жастағы екпе ағаштарда, ормандық екпелерде, белгілі тұқымдардан құрастырылған, жоғары өнімді интродукциялық ормандық өсімдіктер түрлерінде және селекциялық – тұқымдық объектілерде жүргізеді.
Өте жақсы ағаштар мен екпе ағаштарын сұрыптау үшін табиғи екпелерде селекциялық есептеулер жүргізеді. Өйткені, олар жергілікті климаттық және топырақтық жағдайларға бейімделген және негізгі генетикалық қор болып есептеледі, сондықтан жоғары өнімді екпе ағаштар алуға себепкер болады. Қолданжасалған екпелерде жақсы ағаштарды кейбір арнайы немесе селекциялық жеке мәселелерді шешу үшін алады, мысалы, далалық шөл жерлерін ормандандыру үшін, безендіру ағаштары селекциясында тағы басқа. Өте жақсы ағаштар мен екпе ағаштарын, әсіресе тұқымдық, өте жақсы өнімділік жағынан сол аймақтың және тұқымдық аудандарынан алады. Жапырақтық ормандарда балақ шыбықтарын қолдануға болады. Ағаштарды селекциялық бағалағанда оларды үш категорияға бөледі: өте жақсы, дамыған, нашар дамыған.
  Өте жақсы ағаштар – ол бір әлде көптеген шаруашылықта бағалы белгілерімен қасиеттері бар және қоршаған ағаштармен бірге өсіп бір жаста болу керек.
  Дамыған ағаштар – олар екпелердің негізгі бөлігі жақсы және орташа бойлы, сапалы және дамыған.
  Нашар дамыған ағаштар – төмен сапалы әр түрлі ақаулары бар жоғарғы қабаттың ағаштары, сонымен қатар өсуі нашар, биіктігі мен жуандығы 80 пайызы қалған немесе кебе бастаған.
  Екпе ағаштарды да селекциялық бағалағанда үш категорияға бөледі: өте жақсы, дамыған, нашар дамыған.
  Өте жақсы екпе ағаштар – бұл осы орман өсімдіктер жағдайында өте жоғары өнімді, жоғары сапалы және төзімді екпе ағаштар. Өте жақсы екпе ағаштарды тұқымдық қорық ретінде бөледі, оларды кесілетін ағаштарға қоспайды. Екпе ағаштарды арнайы селекциялық есептеуден өткізеді. Күту жұмыстарын жүргізгенде нашар дамыған ағаштарды кесіп тастайды.
 Дамыған екпе ағаштар – бір ормандық өсімдіктері жағдайында, жоғары немесе орта өнімді және төзімді, жақсы және орта сапалы екпе ағаштары.
Нашар дамыған екпе ағаштары – бір ормандық өсімдіктері жағдайында, төмен өнімді, төзімділігі мен сапасы нашар екпе ағаштары.
Өте жақсы ағаштарды сұрыптау
   Өте жақсы ағаштарды (ӨЖА) сұрыптауды фенотипі бойынша жүргізеді. Сұрыптау жүргізетін белгілер селекциясының мақсаттарымен байланысты. Өте жақсы ағаштарды келесі негізгі категорияларға бөледі: а) өте жоғары сапалы ( діңі мен сүректің сапасы бірінші орынға қойылады), б) өте жоғары өнімді ( массасымен), в) құрама (тез өсетін, діңнің көлемі мен сапасы бойынша).
  Орманның өнімділігін және сапасын көтеру селекциясында өте жақсы ағаштарды негізгі ормандық өсімдіктер жағдайында алады, ең бірінші өте жақсы екпе ағаштарынан. Олар жақсы өсіммен, тік діңгектігімен, толық сүректігімен, кепкен бұтақ тазалығымен, кемістігі жоқтығымен (өгей бұтақтық, көп сабақтық т.б.), бөрікбасының бір қалыпты дамуымен, қолайсыз жағдайларға, зиянкестерге, ауруға төзімдігімен және механикалық зақымданулардың болмауымен. Бір жастағы, құрамымен таза екпе ағаштарда ӨЖА  механикалық жағынан орташа зақымдалғаннан асып түсу керек. Ал ағаш тұрыстарынан биіктігі бойынша 10 пайыз және артық, диаметрі бойынша 30 пайыз және артық болу керек. Ал асып түскен ағаштарды биіктігі 15 пайыздан артық диаметрімен 40 пайыздан артық, бірінші қатарда орман тұқымдық және аналықтар салуға қолдану керек, жастары әртүрлі екпе ағаштарда, өте жақсы ағаштарды әр топтан бөлек алады.
  ӨЖА бөлгенде биологиялық ерекшеліктерін ескере отыра аймақтық ғылыми – зерттеу ұйымдары және арнайы тұқым шаруашылықтары ұсыныс береді.
  ӨЖА-ға мінездеме беру келесі көрсеткіштермен жүргізіледі:
- шығу тегімен;
- фенологиялық ( ерте-, орташа-, кеш жапырақтайтын);
- морфологиялық (сопақ-, жалпақ бөрік басты);
- жасы және жылдарымен;
- биіктігімен;
- 1.3 биіктегі диаметрімен;
- діңнің көлемімен, м3 (кесте бойынша);
- өсу және даму класымен;
- бөрікбастың жалпақтығымен, м;
- бөрікбастың формасымен;
- бөрікбастың ұзындығымен, м;
- жапырақтану қалыңдығымен – қалың, орташа, сирек;
- діңгектің кепкен бұтақтар аумағымен;
- кепкен бұтақтардың жапырақтануымен;
- діңнің формасымен;
- өсімін көзбен анықтаумен (жақсы, орташа);
- қабығының мінездемесімен ( бояуы, жарылуы);
- гүлдеу, тұқым беру көрсеткіштерімен, екпелердің орта көрсеткіштерін салыстырумен (биіктігі, диаметрі);
- басқа көрсеткіштермен (жеке селекцияда).
ӨЖА  бөлуді өте жақсы және дамыған екпелерде жүргізеді, негізінде өте жоғары өнімді ағаш бітімінде, өйткені олардан жақсы генотиптер жиі кездеседі. Бірақта, жоғары бонитетті екпелерден, ӨЖА жинау негізделмейді, өйткені ормандалатын аудан көп болуы мүмкін, ол уақытта төмен бонитетті өсімдіктерден ӨЖА алуға болады.
  Арнайы мақсаттарға ӨЖА сұрыптау критерийлері сүріктің айрықша техникалық қасиеттері, арнайы сортименттер шығымы, қабығында танин болуы, тұқымдары мен дәндері өнімділігі мен сапасы, шайырлығы, иммундігі, қолайсыз табиғи және антропогендік факторларға төзімділігі, тіршілік қабылеттілігі, ұзақтығы, тұзға төзімділігі т.б. Ғылыми-зерттеу орындарының ұсыныстарымен анықталады. Бұл жағдайларда сұрыпталатын ағаштардың диаметрі және биіктігі орта көрсеткіштерден артық болуы есепке алынбауы мүмкін.
  Орман өсімдіктерінің интродукцияланған түрлерінде, өте жақсыларға, дән беретін, жаңа климаттық жағдайға жоғары төзімділігімен, діңінің өсу сапасының жақсы көрсеткіштерімен және басқа селекциялық көрсеткіштерімен көзге түскен ағаштар жатады.
  Өте жақсы екпе ағаштарды сұрыптау
Өте жақсы екпе ағаштарды (ӨЕА) сұрыптаудың негізгі мақсаты – ең жақсы генофондты сақтау. ӨЕА негізінде, орташа жастық, пісіп кележатқан және піскен табиғи ағаш бітімдерінен сұрыптайды. ӨЕА сұрыптағанда барлық ағаштарды есепке алады немесе есепке алатын көлемде салынады. ӨЕА алудың негізгі критерийі пайыздық қатынас, бір жағынан, ӨЖА мен дұрыс дамыған ағаштардың сұрыптауға бір ереже жоқ, ағаштардың түрлері мен селекция мақсаттарына қарай аймақтарында өз сұрыптау көрсеткіштерін жасайды.
Іс жүзінде келесі көрсеткіштерді қолданады: егер 1га ӨЕА келсе, онда жақсы дамыған ағаштардың пайызы жоғары, нашар дамығандар аз, екпе ағаштардың санитарлық жағдайы жақсы, сондықтан оларды өте жақсы екпе ағаштар деп атауға болады. Өртке қарсы іс шаралар қарастырылады. ӨЕА туралы құжат дайындалады.